EU số hóa chứng nhận khai thác: Doanh nghiệp thủy sản cần lưu ý gì?

CATCH - nền tảng số hóa toàn bộ quy trình chứng nhận

CATCH được thiết kế để số hóa trọn vẹn quy trình chứng nhận thủy sản, qua đó ngăn chặn các sản phẩm khai thác bất hợp pháp xâm nhập thị trường EU. Nền tảng này hợp nhất các thủ tục hành chính, cho phép quốc gia ngoài EU và nhà nhập khẩu thực hiện xác nhận, ký hồ sơ trực tuyến một cách thuận tiện. Người dùng tham gia cần đăng ký tài khoản EU Login và được cơ quan có thẩm quyền phê duyệt quyền truy cập phù hợp với vai trò điều hành hoặc quản lý.

Cùng với việc chuyển sang môi trường làm việc không giấy tờ, các tài liệu quan trọng như tờ khai chế biến, giấy chứng nhận khai thác và chứng từ không thao tác được cập nhật theo chuẩn dữ liệu mới, bổ sung các thông tin như mã số tàu IMO và tọa độ đánh bắt. Hệ thống còn hỗ trợ tra cứu đa ngôn ngữ, kèm video hướng dẫn nhằm hỗ trợ người dùng trong giai đoạn chuyển đổi.

Theo lộ trình, việc áp dụng CATCH sẽ trở thành yêu cầu bắt buộc đối với nhiều quy trình xuất khẩu thủy sản sang EU sau khi giai đoạn chuyển tiếp kết thúc vào đầu năm 2028.

Ba mốc thời gian doanh nghiệp cần lưu ý

Từ ngày 10/1/2026, nhiều thay đổi quan trọng bắt đầu có hiệu lực. Mẫu giấy chứng nhận khai thác (CC) sửa đổi được áp dụng với yêu cầu chi tiết hơn về định danh tàu (số IMO/UVI), ngư cụ, thời gian chuyến biển (“từ ngày - đến ngày”) và khu vực đánh bắt. Mẫu thông báo xác nhận chế biến (Phụ lục IV - PS) sửa đổi được đưa vào sử dụng và phải có số định danh duy nhất do cơ quan có thẩm quyền cấp. Chứng từ không thao tác (NMD) trở thành bắt buộc đối với các lô hàng quá cảnh qua quốc gia không phải quốc gia treo cờ hoặc quốc gia chế biến trong trường hợp lô hàng bị chia nhỏ. Từ thời điểm này, việc nộp chứng từ qua hệ thống CATCH trở thành yêu cầu bắt buộc đối với tất cả nhà nhập khẩu vào EU. Đồng thời, các thỏa thuận hành chính cũ với bảy quốc gia ngoài EU (trong đó có Na Uy, Canada, Hoa Kỳ…) chấm dứt hiệu lực, các quốc gia liên quan chuyển sang sử dụng mẫu chứng từ của EU.

Từ ngày 10/1/2027, mẫu giấy chứng nhận khai thác rút gọn (SC) sửa đổi bắt đầu được áp dụng. Tiêu chí sử dụng mẫu rút gọn cũng được điều chỉnh, chỉ áp dụng cho tàu dưới 12 m không sử dụng ngư cụ kéo hoặc dưới 8 m có sử dụng ngư cụ kéo.

Từ ngày 10/1/2028 là mốc kết thúc giai đoạn chuyển tiếp. Tất cả các quốc gia, không có ngoại lệ, phải sử dụng các mẫu sửa đổi gồm CC thông thường, SC rút gọn và PS chế biến. Các mẫu chứng từ cũ sẽ không còn được hệ thống CATCH chấp nhận.

Trong giai đoạn chuyển tiếp, các giấy chứng nhận khai thác và thông báo chế biến được xác nhận trước ngày 10/1/2026 theo mẫu cũ vẫn được chấp nhận để nhập khẩu vào EU đến trước ngày 10/1/2028. Tuy nhiên, nếu chứng từ được xác nhận sau ngày 10/1/2026, bắt buộc phải sử dụng mẫu sửa đổi mới, kể cả khi sản phẩm được khai thác trước thời điểm này. Riêng đối với NMD, không áp dụng giai đoạn chuyển tiếp; mẫu chứng từ này bắt buộc đối với tất cả tài liệu được khai báo hoặc ký sau ngày 10/1/2026.

Chứng từ không thao tác (NMD): thêm một lớp kiểm soát trong khâu quá cảnh

NMD là mẫu chứng từ mới do Ủy ban châu Âu thiết lập nhằm bảo đảm thực thi thống nhất các quy định đối với các lô hàng thủy sản nhập khẩu vào EU có quá cảnh qua quốc gia thứ ba. NMD trở thành bắt buộc từ ngày 10/1/2026 đối với tất cả các chứng từ được khai báo hoặc ký sau thời điểm này và không có giai đoạn chuyển tiếp.

Theo quy định, NMD được yêu cầu đối với các lô hàng vận chuyển đến EU có đi qua quốc gia không phải quốc gia treo cờ hoặc quốc gia chế biến. Trường hợp lô hàng bị chia nhỏ tại quốc gia quá cảnh, mỗi lô hàng con phải có một NMD do cơ quan có thẩm quyền của quốc gia đó xác nhận. Nếu lô hàng không bị chia nhỏ, việc sử dụng NMD mang tính tự nguyện và có thể dùng để thay thế cho vận đơn vận tải đơn lẻ. NMD chỉ bắt buộc đối với chặng cuối cùng trong hành trình đến EU và có thể do quốc gia quá cảnh cuối cùng sau khi xuất khẩu từ quốc gia treo cờ hoặc quốc gia chế biến cấp.

Nội dung NMD xác nhận lô hàng không trải qua thao tác nào khác ngoài bốc dỡ, tải lại hoặc các hoạt động bảo quản, đồng thời sản phẩm luôn nằm dưới sự giám sát của cơ quan có thẩm quyền tại quốc gia quá cảnh. Quốc gia quá cảnh tự quyết định cơ quan chịu trách nhiệm ký xác nhận vào mục số 8 của NMD. Vận đơn không thể thay thế cho NMD do không bao gồm xác nhận về việc hàng hóa được đặt dưới sự giám sát của cơ quan thẩm quyền.

Trên hệ thống CATCH, nhà điều hành có thể tạo NMD và cơ quan có thẩm quyền ký xác nhận trực tiếp, giúp quy trình trở nên hoàn toàn không giấy tờ. NMD cũng được tích hợp trong luồng công việc của nhà xuất khẩu; nhà điều hành EU có thể nộp và cơ quan thẩm quyền của các quốc gia thành viên EU ký trực tiếp trên hệ thống. Việc áp dụng NMD góp phần tăng cường minh bạch và khả năng truy xuất nguồn gốc, bảo đảm hàng hóa không bị thay thế hoặc can thiệp trái phép trong quá trình vận chuyển đến thị trường EU.

Điều chỉnh mẫu giấy chứng nhận khai thác rút gọn (SC)

Mẫu SC được sửa đổi để phù hợp với việc triển khai CATCH và đồng bộ với các thay đổi của mẫu chứng nhận thông thường. Các nội dung sửa đổi, có hiệu lực từ ngày 10/1/2027, bao gồm: thông tin liên lạc của cơ quan xác nhận tại Ô số 1 được đơn giản hóa, chỉ yêu cầu số điện thoại và email; danh sách tàu cá tại Ô số 3 phải cung cấp đầy đủ tên tàu, số đăng ký quốc gia, sản lượng cụ thể của từng tàu và ngày đánh bắt (có thể sử dụng ngày cập cảng); thông tin liên lạc của nhà xuất khẩu tại Ô số 4 chỉ yêu cầu địa chỉ và/hoặc số điện thoại; phụ lục chi tiết vận chuyển tại Ô số 10 được sửa đổi để thống nhất với mẫu chứng nhận thông thường; tờ khai của nhà nhập khẩu tại Ô số 11 được điều chỉnh theo các thay đổi mới nhất của quy định IUU để bảo đảm đồng bộ trong toàn hệ thống.

Thông tin tại Ô số 3 là bắt buộc đối với từng tàu cá. Trường hợp nộp chứng từ giấy, danh sách tàu có thể đính kèm dưới dạng phụ lục nhưng vẫn phải bảo đảm đầy đủ các trường dữ liệu theo quy định. Mẫu rút gọn mới chỉ áp dụng cho tàu cá của quốc gia thứ ba có chiều dài tổng thể dưới 12m không sử dụng ngư cụ kéo hoặc dưới 8m có sử dụng ngư cụ kéo. Các mẫu SC cũ được xác nhận trước ngày 10/1/2027 vẫn được chấp nhận để nhập khẩu vào EU đến trước ngày 10/1/2028.

Với việc đưa toàn bộ quy trình lên môi trường số, mục tiêu xuyên suốt của CATCH là hợp nhất và tối ưu hóa công tác chứng nhận khai thác cùng các thủ tục liên quan, từng bước hình thành một quy trình làm việc kỹ thuật số hoàn toàn, không sử dụng giấy tờ.