Sáng 20/7, Hội nghị lần thứ ba Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV khai mạc trọng thể tại Hà Nội. Phát biểu khai mạc, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh yêu cầu chuyển mô hình tăng trưởng từ dựa vào vốn, tài nguyên, lao động giá rẻ sang dựa vào năng suất, tri thức, công nghệ và con người, trong đó kinh tế tư nhân là một động lực quan trọng nhất của nền kinh tế quốc gia.
Để hiểu rõ hơn những vấn đề Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nêu, phóng viên Báo Công Thương đã có cuộc trao đổi với Tiến sĩ Nguyễn Sĩ Dũng, chuyên gia chính sách công, nguyên Phó Chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội.
Tiến sĩ Nguyễn Sĩ Dũng, chuyên gia chính sách công, nguyên Phó Chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội. Ảnh: Nguyên Khánh
Bộ máy hoạch định phải thay đổi tư duy
- Thưa ông, ba câu hỏi tháo gỡ điểm nghẽn nào, tạo năng lực mới nào, cần điều kiện gì để thực thi hiệu quả mà Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đặt ra cho mỗi quyết sách khác gì cách xây dựng chính sách trước đây?
Tiến sĩ Nguyễn Sĩ Dũng: Theo tôi, ba câu hỏi Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đặt ra đã phản ánh một bước chuyển rất quan trọng trong tư duy hoạch định chính sách: từ xây dựng chủ trương sang kiến tạo kết quả.
Trước đây, khi xây dựng chính sách, chúng ta thường quan tâm nhiều đến việc chủ trương có đúng hay không, quy trình ban hành có đầy đủ hay không. Đó là điều kiện cần, nhưng chưa đủ. Một chính sách có thể rất đúng về mục tiêu, nhưng vẫn không đi vào cuộc sống nếu không tháo gỡ đúng điểm nghẽn, không tạo ra năng lực mới hoặc thiếu các điều kiện để thực thi.
Ba câu hỏi của Tổng Bí thư đã thay đổi cách tiếp cận ấy. Câu hỏi "tháo gỡ điểm nghẽn nào?" buộc cơ quan hoạch định phải bắt đầu từ vấn đề của thực tiễn mà không phải từ việc ban hành thêm một văn bản.
Câu hỏi "tạo năng lực mới nào?" yêu cầu mỗi chính sách ngoài việc phải giải quyết khó khăn trước mắt còn là nâng cao năng lực hành động của Nhà nước, doanh nghiệp và xã hội.
Còn câu hỏi "cần điều kiện gì để thực thi hiệu quả?" đưa yêu cầu về nguồn lực, thẩm quyền, trách nhiệm và cơ chế tổ chức thực hiện vào ngay từ khâu thiết kế chính sách.
Điều đó đòi hỏi bộ máy hoạch định phải thay đổi tư duy theo ba hướng, từ tư duy văn bản sang tư duy giải quyết vấn đề; từ tư duy quản lý công việc sang tư duy kiến tạo năng lực; và từ đánh giá quy trình sang đánh giá kết quả.
Có thể nói, đây là một đổi mới về triết lý quản trị quốc gia, khi mỗi quyết sách trả lời được ba câu hỏi ấy, khoảng cách từ nghị quyết đến cuộc sống sẽ được rút ngắn và chất lượng thực thi sẽ trở thành thước đo quan trọng nhất của năng lực lãnh đạo và quản trị.
"Cởi trói" thể chế cho kinh tế tư nhân
- Theo ông, động lực tăng trưởng bền vững nhất Việt Nam cần xây dựng là gì? Và khu vực tư nhân cần được "cởi trói" ra sao để đảm nhận vai trò đó?
Tiến sĩ Nguyễn Sĩ Dũng: Theo tôi, thông điệp rất quan trọng trong bài phát biểu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước là Việt Nam phải chuyển từ mô hình tăng trưởng dựa chủ yếu vào vốn, tài nguyên và lao động giá rẻ sang mô hình dựa trên năng suất, khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chất lượng nguồn nhân lực, đó mới là nền tảng của sức cạnh tranh quốc gia trong dài hạn.
Muốn làm được điều đó, động lực quan trọng nhất ngoài công nghệ hay vốn đầu tư, còn là một khu vực doanh nghiệp tư nhân năng động, sáng tạo và dám đầu tư cho tương lai. Doanh nghiệp tư nhân chính là nơi công nghệ được thương mại hóa, đổi mới sáng tạo được hiện thực hóa và việc làm mới được tạo ra. Vì vậy, nếu muốn có tăng trưởng bền vững, trước hết phải tạo điều kiện để khu vực này phát triển mạnh mẽ.
Trong khi đó, điều doanh nghiệp tư nhân cần nhất hiện nay chính là một môi trường kinh doanh ổn định, minh bạch và có thể dự báo. Họ cần được bảo đảm quyền tự do kinh doanh, quyền tài sản và quyền cạnh tranh bình đẳng; các thủ tục hành chính, điều kiện kinh doanh và chi phí tuân thủ phải tiếp tục được cắt giảm mạnh.
Quan trọng hơn, theo tôi, cần chuyển từ tư duy quản lý doanh nghiệp sang kiến tạo môi trường để doanh nghiệp phát triển.
Khi doanh nghiệp tư nhân được "cởi trói" về thể chế, tiếp cận bình đẳng với đất đai, vốn, công nghệ và dữ liệu, họ sẽ trở thành lực lượng tiên phong trong đổi mới sáng tạo, nâng cao năng suất và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu. Đó không chỉ là động lực tăng trưởng của khu vực tư nhân, mà còn là động lực phát triển của cả nền kinh tế.
Rõ trách nhiệm người đứng đầu để chính sách đi vào cuộc sống
- Điểm yếu nhất trong khâu thực thi chính sách hiện nay là gì? Cơ chế nào ràng buộc trách nhiệm người đứng đầu một cách thực chất, tránh quyết sách đúng nhưng triển khai chậm, thưa ông?
Tiến sĩ Nguyễn Sĩ Dũng: Theo tôi, điểm yếu lớn nhất trong thực thi chính sách hiện nay không phải là thiếu quyết tâm, mà là trách nhiệm chưa gắn chặt với thẩm quyền và kết quả. Không ít trường hợp, nhiệm vụ được giao nhưng quyền quyết định chưa đầy đủ; quyền có nhưng nguồn lực không tương xứng; hoặc trách nhiệm được quy định khá chung nên khi tiến độ chậm rất khó xác định rõ ai phải chịu trách nhiệm.
Bởi vậy, tôi rất tâm đắc với yêu cầu của Tổng Bí thư về việc mọi chương trình hành động phải xác định rõ mục tiêu, rõ nhiệm vụ, rõ thẩm quyền, rõ nguồn lực, rõ trách nhiệm, rõ thời hạn, rõ sản phẩm và rõ kết quả. Đó chính là điều kiện để biến chủ trương thành hành động và hành động thành kết quả.
Theo tôi, để ràng buộc trách nhiệm người đứng đầu một cách thực chất cần thực hiện đồng thời ba giải pháp.
Thứ nhất, giao quyền phải đi đôi với giao trách nhiệm. Người đứng đầu chỉ có thể chịu trách nhiệm về những việc mình thực sự có thẩm quyền quyết định và có đủ nguồn lực để thực hiện.
Thứ hai, đánh giá phải dựa trên kết quả đầu ra thay vì chủ yếu dựa vào quy trình. Không nên chỉ xem đã ban hành bao nhiêu văn bản hay tổ chức bao nhiêu cuộc họp, mà phải đo bằng tiến độ, chất lượng thực hiện, mức độ hoàn thành mục tiêu và sự hài lòng của người dân, doanh nghiệp.
Thứ ba, tăng cường công khai, minh bạch và giám sát việc thực hiện, khi mục tiêu, tiến độ và kết quả được lượng hóa, công khai và cập nhật thường xuyên, trách nhiệm của người đứng đầu sẽ được xác lập một cách khách quan hơn, đồng thời tạo động lực thúc đẩy bộ máy hành động nhanh và hiệu quả.
Vì vậy, muốn nâng cao năng lực thực thi thì phải chuyển từ quản lý theo quy trình sang quản trị theo kết quả; từ phân công trách nhiệm chung chung sang giải trình bằng kết quả cụ thể. Khi đó, khoảng cách từ nghị quyết đến cuộc sống sẽ được rút ngắn và chất lượng thực thi sẽ trở thành thước đo quan trọng nhất của năng lực lãnh đạo, quản trị.
Trân trọng cảm ơn Tiến sĩ về cuộc trao đổi!
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh: Đại hội XIV đã xác định đường lối, mục tiêu và những định hướng chiến lược lớn; Hội nghị Trung ương 2 đặt nền tảng tổ chức và quy tắc vận hành cho nhiệm kỳ. Hội nghị Trung ương 3 phải chuyển những định hướng đó thành quyết sách tháo gỡ điểm nghẽn, khơi thông nguồn lực và tạo năng lực phát triển mới.
