Sau những biến động nguồn cung năng lượng toàn cầu, vấn đề xây dựng hệ thống dự trữ dầu mỏ chiến lược đang được nhiều quốc gia quan tâm. Việt Nam và Nhật Bản cũng đang thúc đẩy hợp tác trong lĩnh vực này. Phóng viên Báo Công Thương đã trao đổi với ông Okamura Kenji, Phó Trưởng ban Dầu mỏ và Khai khoáng, Phòng Quản lý Hạ tầng, Trụ sở chính JICA, về kinh nghiệm của Nhật Bản cũng như định hướng hợp tác với Việt Nam.
Hoàn thiện thể chế trước khi mở rộng hạ tầng dự trữ
- Ông đánh giá như thế nào về năng lực dự trữ dầu mỏ hiện nay của Việt Nam và những ưu tiên trong thời gian tới?
Ông Okamura Kenji: Qua các cuộc trao đổi với các bên liên quan tại Việt Nam lần này, chúng tôi nhận thấy rằng nhờ sự nỗ lực rất lớn của Chính phủ Việt Nam, các bạn đã ứng phó rất tốt và hiệu quả về vấn đề an ninh năng lượng trước cuộc khủng hoảng liên quan đến eo biển Hormuz vừa qua. Nhìn nhận một cách khách quan, đây là một điểm cộng lớn.
Ông Okamura Kenji, Phó Trưởng ban Dầu mỏ và Khai khoáng, Phòng Quản lý Hạ tầng, Trụ sở chính JICA. Ảnh: Linh Linh
Tuy nhiên, những rủi ro tương tự trong tương lai như việc đóng cửa eo biển Hormuz hay các sự cố bất ngờ vẫn hoàn toàn có thể xảy ra. Do đó, việc chuẩn bị sẵn sàng cho các tình huống khẩn cấp bằng cách hoàn thiện hệ thống cơ chế chính sách, pháp luật và cơ sở hạ tầng năng lượng ngay trong "thời bình" là vô cùng quan trọng. Để thực hiện điều đó, nhóm chuyên gia Nhật Bản sẽ tiếp tục phối hợp chặt chẽ với phía Việt Nam để cùng nghiên cứu và đưa ra giải pháp phù hợp.
Theo kinh nghiệm của Nhật Bản, hệ thống dự trữ dầu mỏ có hai chức năng. Một là điều tiết cung - cầu trong điều kiện bình thường; hai là dự trữ chiến lược để ứng phó với các tình huống khẩn cấp. Sau các cuộc khủng hoảng dầu mỏ những năm 1970, Nhật Bản đã đặc biệt chú trọng chức năng dự trữ chiến lược.
Muốn hệ thống này vận hành hiệu quả, không chỉ cần hạ tầng lưu trữ mà còn phải có thể chế rõ ràng, cơ chế vận hành minh bạch và nguồn lực tài chính ổn định. Điều quan trọng là phải xác định rõ ai chịu trách nhiệm quản lý dự trữ, ai quyết định xả kho khi xảy ra khủng hoảng, cơ chế tài chính được bảo đảm như thế nào và khu vực tư nhân tham gia ra sao.
Việt Nam - Nhật Bản sẽ tăng cường hợp tác về an ninh năng lượng
- Nhật Bản có thể chia sẻ những kinh nghiệm gì với Việt Nam trong xây dựng hệ thống dự trữ dầu mỏ, thưa ông?
Ông Okamura Kenji: Sau hai cuộc khủng hoảng dầu mỏ, Nhật Bản đã xây dựng hệ thống dự trữ dựa trên ba trụ cột gồm: khung pháp lý hoàn chỉnh, dự trữ quốc gia kết hợp với dự trữ bắt buộc của doanh nghiệp và mạng lưới kho dự trữ được phân bố trên phạm vi cả nước. Một bài học quan trọng là phải có cơ chế ra quyết định đủ nhanh trong tình huống khẩn cấp. Nếu không xác định rõ quy trình và thẩm quyền xả kho thì ngay cả khi có lượng dự trữ lớn cũng khó phát huy hiệu quả.
Bên cạnh đó, Nhật Bản phân định rõ vai trò giữa Nhà nước và doanh nghiệp. Nhà nước chịu trách nhiệm đối với dự trữ chiến lược phục vụ an ninh năng lượng quốc gia, trong khi doanh nghiệp kinh doanh dầu mỏ có nghĩa vụ duy trì mức dự trữ bắt buộc theo quy định.
Cách tiếp cận này vừa tận dụng được năng lực quản lý tồn kho và logistics của doanh nghiệp, vừa bảo đảm vai trò điều phối của Nhà nước. Ngoài ra, doanh nghiệp cũng cần đa dạng hóa nguồn nhập khẩu, tránh phụ thuộc vào một thị trường và nâng cao tính linh hoạt trong hoạt động logistics, lọc hóa dầu để tăng khả năng chống chịu trước các biến động quốc tế.
- JICA sẽ hỗ trợ Việt Nam như thế nào trong thời gian tới, thưa ông?
Ông Okamura Kenji: Sau chuyến công tác lần này, JICA sẽ gửi phía Việt Nam đề xuất chính thức về nội dung nghiên cứu và cơ chế phối hợp. Hai bên sẽ lựa chọn các chuyên gia phù hợp và dự kiến khởi động dự án khảo sát từ tháng 10 năm nay. Trong thời gian chuẩn bị, chúng tôi vẫn duy trì trao đổi thường xuyên với các cơ quan và chuyên gia Việt Nam.
Trọng tâm của dự án là đánh giá toàn diện hệ thống dự trữ dầu mỏ trên ba phương diện: thể chế, hạ tầng và nguồn lực tài chính. Ba yếu tố này có mối liên hệ chặt chẽ và cần được xem xét đồng bộ để xây dựng một hệ thống dự trữ hiệu quả, có khả năng ứng phó trước các cú sốc về nguồn cung.
Dự án được triển khai trên cơ sở thống nhất giữa lãnh đạo hai nước về tăng cường hợp tác trong lĩnh vực dự trữ dầu mỏ. Trước mắt, JICA sẽ phối hợp với Bộ Công Thương, Tập đoàn Công nghiệp - Năng lượng Quốc gia Việt Nam và các cơ quan liên quan triển khai khảo sát, tổ chức các chương trình trao đổi chuyên gia, hội thảo kỹ thuật và nghiên cứu chính sách. Trên cơ sở kết quả khảo sát, hai bên sẽ tiếp tục thảo luận các định hướng hợp tác tiếp theo. Ngoài ra, tùy theo nhu cầu, JICA cũng sẽ cân nhắc khả năng hỗ trợ ODA cho việc phát triển hạ tầng, chẳng hạn như xây dựng các bồn chứa dự trữ.
Trong bối cảnh địa chính trị thế giới còn nhiều biến động, chúng tôi tin rằng tăng cường hợp tác Việt Nam - Nhật Bản về an ninh năng lượng sẽ góp phần bảo đảm nguồn cung ổn định cho mỗi quốc gia, đồng thời nâng cao khả năng chống chịu của chuỗi cung ứng năng lượng trong khu vực.
Xin cảm ơn ông!
Việc xây dựng thêm các kho dự trữ dầu mỏ là cần thiết, nhưng ưu tiên trước hết phải là hoàn thiện thể chế, cơ chế vận hành và xác định rõ vai trò của Nhà nước, doanh nghiệp trong hệ thống dự trữ. Đây là nền tảng để bảo đảm an ninh năng lượng lâu dài.
