Từ đối thoại khu vực đến Văn kiện Hà Nội
Hội nghị Đối thoại châu Á - Thái Bình Dương về Di sản và Tính xác thực được tổ chức tại Hà Nội và Ninh Bình, quy tụ lãnh đạo, chuyên gia hàng đầu trong lĩnh vực di sản, trong đó có Giám đốc Trung tâm Di sản Thế giới, Chủ tịch Ủy ban Di sản thế giới lần thứ 49 và đại diện các thành viên Ủy ban Di sản Thế giới.
Đây là diễn đàn đối thoại chính sách cấp cao, tập trung trao đổi về tính xác thực - một trong những vấn đề cốt lõi, lâu dài trong quá trình thực thi Công ước Di sản thế giới năm 1972.
Thông qua các phiên thảo luận, hội nghị đặt ra yêu cầu nhìn nhận tính xác thực của di sản trong bối cảnh mới, trên cơ sở tôn trọng sự đa dạng văn hóa, đề cao trách nhiệm đối với lịch sử và các thế hệ tương lai; đồng thời làm rõ vai trò của cộng đồng và những vấn đề đặt ra khi công nghệ số, trí tuệ nhân tạo ngày càng được ứng dụng trong lĩnh vực di sản.
Một trong những kết quả quan trọng nhất của hội nghị là việc thông qua Văn kiện Hà Nội về Di sản và Tính xác thực. Văn kiện được đánh giá là bước phát triển mới trong tư duy và phương pháp luận về bảo tồn di sản, đưa góc nhìn châu Á - Thái Bình Dương tham gia rõ nét hơn vào tiến trình thảo luận quốc tế, tiếp nối Văn kiện Nara năm 1994 và Văn kiện Nairobi năm 2025.
Hội nghị cũng gắn các thảo luận chính sách với thực tiễn bảo tồn tại Việt Nam. Các hoạt động trong khuôn khổ chương trình gắn với Lễ khởi công Dự án bảo quản, tu bổ, phục hồi Điện Kính Thiên sáng 29/9, cùng hoạt động khảo sát tại Tràng An và Tam Chúc. Qua đó, đại biểu quốc tế có điều kiện tiếp cận trực tiếp thực tiễn bảo tồn, phát huy giá trị di sản cũng như cách Việt Nam xử lý mối quan hệ giữa bảo tồn và phát triển.
Thứ trưởng Bộ Ngoại giao, Chủ tịch Ủy ban Quốc gia UNESCO Việt Nam Ngô Lê Văn
Chia sẻ thông tin với báo chí về kết quả hội nghị, Thứ trưởng Bộ Ngoại giao, Chủ tịch Ủy ban Quốc gia UNESCO Việt Nam Ngô Lê Văn cho biết, Hội nghị Đối thoại châu Á - Thái Bình Dương về Di sản và Tính xác thực đã thành công tốt đẹp, để lại bốn dấu ấn nổi bật.
Theo Thứ trưởng Ngô Lê Văn, dấu ấn quan trọng hàng đầu là việc Văn kiện Hà Nội được thông qua. Giám đốc Trung tâm Di sản thế giới UNESCO Lazare Eloundou Assomo đánh giá đây là một cột mốc quan trọng đối với cam kết chung của cộng đồng quốc tế trong thực thi Công ước Di sản thế giới năm 1972.
Cùng với đó là dấu ấn về vai trò khởi xướng và năng lực dẫn dắt của Việt Nam. Không chỉ đảm nhiệm vai trò nước chủ nhà, Việt Nam với tư cách đồng chủ trì còn trực tiếp tham gia định hướng nội dung và đóng góp vào quá trình định hình các thảo luận về chính sách di sản.
Ngay tại phiên khai mạc, Bộ trưởng Bộ Ngoại giao Lê Hoài Trung đã đưa ra bốn định hướng lớn, gồm nhìn nhận tính xác thực trên nền tảng tôn trọng đa dạng văn hóa; đề cao trách nhiệm với lịch sử và thế hệ tương lai, nhất là khi ứng dụng công nghệ số, trí tuệ nhân tạo vào di sản; lấy cộng đồng làm trung tâm, làm chủ thể; và chuyển nhận thức thành hành động. Những định hướng này sau đó được phản ánh trong văn kiện cuối cùng của hội nghị.
Theo Thứ trưởng Ngô Lê Văn, việc đăng cai hội nghị tại Hà Nội và Ninh Bình cũng góp phần khẳng định năng lực tổ chức, định vị Việt Nam là đối tác tin cậy và điểm đến của các sáng kiến văn hóa, di sản, đối thoại đa phương trong khu vực; qua đó đóng góp vào nâng cao vị thế và sức mạnh mềm của đất nước. Đáng chú ý, Văn kiện Hà Nội được hình thành trong dịp kỷ niệm 50 năm quan hệ Việt Nam - UNESCO, điều này cho thấy bước phát triển trong quan hệ giữa hai bên, từ nhận hỗ trợ, tham gia đến chủ động đóng góp vào các vấn đề chung.
Nếu năm 1981, tại Hà Nội, Tổng giám đốc UNESCO từng kêu gọi cộng đồng quốc tế chung tay cứu Cố đô Huế trong bối cảnh Việt Nam còn nhiều khó khăn sau chiến tranh thì sau 45 năm, cũng tại Hà Nội, Việt Nam đã cùng UNESCO và các chuyên gia quốc tế xây dựng một văn kiện mang tầm chiến lược về di sản.
Đưa kết quả hội nghị từ nhận thức thành hành động
Sau hội nghị, vấn đề đặt ra là làm thế nào để những nguyên tắc và khuyến nghị của Văn kiện Hà Nội không chỉ dừng lại ở thảo luận chuyên môn mà được chuyển hóa thành chính sách và thực tiễn bảo tồn di sản.
Thứ trưởng Ngô Lê Văn cho biết, Việt Nam xác định giá trị của Văn kiện Hà Nội nằm ở khả năng đi vào cuộc sống. Việc triển khai dự kiến được thực hiện đồng thời ở ba cấp độ gồm toàn cầu, khu vực và quốc gia. Ở tầm toàn cầu, với tư cách Phó Chủ tịch Ủy ban Di sản thế giới, Việt Nam sẽ phối hợp với Chủ tịch Ủy ban, Trung tâm Di sản thế giới và các cơ quan tư vấn ICOMOS, ICCROM, IUCN để đưa kết quả hội nghị tới Khóa họp lần thứ 49 của Ủy ban Di sản thế giới tại Istanbul, Thổ Nhĩ Kỳ vào năm 2027. Mục tiêu là để những khuyến nghị của Văn kiện Hà Nội đóng góp vào quá trình hoàn thiện hướng dẫn thực hiện Công ước Di sản thế giới, hướng tới Danh mục Di sản thế giới ngày càng cân bằng, tiêu biểu và đáng tin cậy.
Ở cấp độ khu vực, Việt Nam dự kiến cụ thể hóa ba đề xuất gồm thành lập Mạng lưới hợp tác di sản châu Á - Thái Bình Dương; phối hợp với UNESCO tổ chức định kỳ chương trình đào tạo khu vực dành cho thế hệ chuyên gia di sản trẻ; duy trì hình thức đối thoại này trở thành diễn đàn định kỳ của khu vực.
Đặc biệt, trong năm 2027, khi Việt Nam đăng cai Năm APEC, các thông điệp về văn hóa, di sản dự kiến được lồng ghép như một cầu nối giữa các nền kinh tế, gắn với thúc đẩy du lịch bền vững, công nghiệp sáng tạo và giao lưu nhân dân.
Ở trong nước, các bộ, ngành và địa phương sẽ nghiên cứu tiếp thu kết quả hội nghị, đưa những khuyến nghị phù hợp của Văn kiện Hà Nội vào quá trình hướng dẫn thi hành pháp luật và xây dựng chính sách về văn hóa, di sản. Trọng tâm được đặt vào việc đánh giá tính xác thực dựa trên minh chứng khoa học; kết hợp tư liệu vật chất, văn bản, truyền khẩu, môi trường với tri thức của cộng đồng; đặt yêu cầu bảo tồn ngay từ khâu quy hoạch, xây dựng dự án, đồng thời bảo đảm cộng đồng tham gia từ đầu và là đối tượng thụ hưởng trước hết.
Văn kiện Hà Nội cũng được định hướng trở thành tài liệu tham chiếu đối với một số hồ sơ đề cử di sản Việt Nam đang chuẩn bị như Óc Eo - Ba Thê, Cổ Loa, Địa đạo Củ Chi, Hang Con Moong, Vân Long - Kim Bảng - Tam Chúc. Đồng thời, Việt Nam sẽ đẩy mạnh dịch, phổ biến văn kiện tới các ban quản lý di sản, viện nghiên cứu, trường đại học và cộng đồng.
Từ kết quả của hội nghị, Văn kiện Hà Nội vì thế không chỉ là dấu mốc của một sự kiện đối ngoại văn hóa được tổ chức tại Việt Nam, mà còn đặt ra yêu cầu tiếp tục chuyển hóa những nhận thức và đồng thuận quốc tế thành hành động cụ thể, gắn bảo tồn di sản với phát triển bền vững, đồng thời gia tăng đóng góp của Việt Nam vào những vấn đề chung của khu vực và thế giới.
Việt Nam dự kiến triển khai kết quả Văn kiện Hà Nội ở ba cấp độ: toàn cầu, khu vực và quốc gia. Trong đó, Việt Nam sẽ thúc đẩy kết quả hội nghị tại Khóa họp lần thứ 49 Ủy ban Di sản thế giới năm 2027; đề xuất thành lập Mạng lưới hợp tác di sản châu Á - Thái Bình Dương, tổ chức chương trình đào tạo chuyên gia di sản trẻ và duy trì đối thoại khu vực; đồng thời nghiên cứu đưa các khuyến nghị phù hợp vào quá trình hướng dẫn thi hành pháp luật, chính sách về văn hóa, di sản.
