Hiệp hội logistics: Đa dạng kịch bản vận tải để giảm tác động từ xung động Trung Đông

Phóng viên Báo Công Thương đã có cuộc trao đổi với ông Trần Chí Dũng - Tổng Thư ký Hiệp hội Doanh nghiệp dịch vụ logistics Việt Nam (VLA), xung quanh những tác động và giải pháp ứng phó trước biến động địa chính trị phức tạp hiện nay đến chuỗi cung ứng và thị phần xuất khẩu của Việt Nam.

Không ngành nào “miễn nhiễm”

- Thưa ông, xung đột Trung Đông đang tác động thế nào đến vận tải quốc tế và hoạt động xuất nhập khẩu của doanh nghiệp Việt Nam?

Ông Trần Chí Dũng: Nếu đại dịch Covid-19 từng khiến chuỗi cung ứng toàn cầu đứt gãy chưa từng có, thì căng thẳng Trung Đông hiện nay có thể xem là “cú sốc lớn” thứ hai đối với ngành logistics. Điểm đáng lo ngại là yếu tố rủi ro an ninh lần này khó dự báo hơn và phụ thuộc nhiều vào diễn biến chính trị, quân sự quốc tế. 

Trước hết là tác động trực tiếp đến chi phí. Khi nguy cơ mất an toàn hàng hải gia tăng, các hãng tàu lập tức áp phụ phí rủi ro chiến tranh, phụ phí bảo hiểm, phụ phí chuyển hướng. Một số tuyến buộc phải thay đổi hành trình, tránh các điểm nóng, khiến quãng đường vận chuyển dài hơn, thời gian giao hàng kéo dài thêm từ 10-14 ngày, thậm chí hơn.

Với vận tải hàng không, không phận bị hạn chế hoặc kiểm soát chặt cũng làm chi phí tăng cao. Điều này tạo áp lực kép lên doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam, vừa chịu chi phí logistics tăng, vừa phải đảm bảo tiến độ giao hàng theo hợp đồng.

Trung Đông vốn là điểm trung chuyển chiến lược kết nối châu Á với châu Âu và châu Phi. Khi khu vực này bất ổn, toàn bộ mạng lưới vận tải liên lục địa bị xáo trộn. Việt Nam, với tỷ trọng lớn hàng hóa đi EU, Trung Đông, châu Phi, chắc chắn bị ảnh hưởng dây chuyền.

- Từ thực tế đó, ông có thể chỉ ra những ngành hàng nào của Việt Nam chịu tác động mạnh nhất?

Ông Trần Chí Dũng: Thực tế là không có ngành nào đứng ngoài vòng xoáy. Logistics là “huyết mạch” của thương mại, nên khi huyết mạch gặp trục trặc, toàn bộ hệ thống đều bị ảnh hưởng.

Các ngành xuất khẩu chủ lực như dệt may, da giày, đồ gỗ, điện tử, nông sản đều chịu áp lực lớn. Đặc biệt, những doanh nghiệp có biên lợi nhuận thấp sẽ gặp khó khăn hơn cả. Chỉ cần chi phí vận tải tăng thêm 20-40%, lợi nhuận có thể bị bào mòn đáng kể.

Ngoài ra, rủi ro pháp lý cũng gia tăng. Hợp đồng giao hàng trễ có thể phát sinh tranh chấp. Điều khoản “bất khả kháng” không phải lúc nào cũng dễ áp dụng. Nếu không lường trước và chuẩn bị kỹ, doanh nghiệp có thể đối mặt với khiếu nại, phạt hợp đồng, thậm chí mất khách hàng.

Đáng lưu ý, tâm lý thị trường cũng bị ảnh hưởng. Khi bất ổn kéo dài, nhà nhập khẩu có xu hướng giảm đơn hàng, trì hoãn ký kết hợp đồng mới, hoặc chuyển sang nguồn cung gần hơn để giảm rủi ro.

Hai kịch bản cho thương mại toàn cầu

- Theo quan sát của ông, nhìn từ xung đột Trung Đông, có thể dẫn tới những kịch bản nào cho thương mại thế giới?

Ông Trần Chí Dũng: Có thể hình dung hai kịch bản.

Kịch bản thứ nhất, xung đột sớm được kiểm soát. Khi đó, thị trường sẽ dần ổn định, nhưng chi phí vận tải và bảo hiểm khó có thể trở lại mức cũ ngay lập tức. Doanh nghiệp vẫn cần thời gian để phục hồi.

Kịch bản thứ hai, căng thẳng kéo dài hoặc lan rộng. Đây là kịch bản buộc các tập đoàn đa quốc gia phải tái cấu trúc chuỗi cung ứng mạnh mẽ hơn. Xu hướng “đa dạng hóa nguồn cung”, “gần hóa thị trường” và “an toàn hóa chuỗi cung ứng” sẽ được đẩy nhanh.

Tôi cho rằng, ngay cả khi xung đột sớm hạ nhiệt, thế giới cũng khó quay lại trạng thái trước đây. Yếu tố an ninh và ổn định chính trị sẽ được đặt lên hàng đầu trong chiến lược đầu tư và thương mại.

- Vậy, ông có khuyến nghị cụ thể nào cho doanh nghiệp logistics và xuất nhập khẩu nhằm chủ động ứng phó trước biến động thị trường toàn cầu?

Ông Trần Chí Dũng: Tôi đề xuất ba nhóm giải pháp.

Thứ nhất, xây dựng kịch bản vận tải thay thế. Doanh nghiệp không nên phụ thuộc quá nhiều vào một tuyến hàng hải hay một đối tác vận chuyển. Cần chủ động tìm hiểu các tuyến đường thay thế, ký kết hợp đồng linh hoạt hơn, chia nhỏ lô hàng khi cần thiết để giảm rủi ro.

Thứ hai, tăng cường số hóa chuỗi cung ứng. Không chỉ dừng ở thương mại điện tử, mà phải số hóa toàn bộ quá trình từ đặt hàng, vận chuyển, lưu kho đến thanh toán. Dữ liệu minh bạch và theo thời gian thực sẽ giúp doanh nghiệp dự báo tốt hơn, phản ứng nhanh hơn trước biến động.

Thứ ba, đa dạng hóa thị trường và sản phẩm. Thay vì tập trung quá nhiều vào một vài thị trường truyền thống, doanh nghiệp cần mở rộng sang các thị trường mới nổi, đồng thời nâng cao giá trị gia tăng của sản phẩm để bù đắp chi phí tăng.

- Xin cảm ơn ông! 

Ông Trần Chí Dũng nhận định, nếu biết tận dụng cơ hội trong thách thức, Việt Nam hoàn toàn có thể vươn lên trở thành trung tâm logistics và thương mại quan trọng của khu vực trong giai đoạn tái cấu trúc toàn cầu hiện nay.